خطبه جمعه، 16 اسفند ماه 1398

مطالب مهم خطبه اول: استمداد از خداوند / معنای توکل / توکل کنندگان در چشم خداوند هستند / اول باید تلاش کرد / وظیفه اخلاقی و دینی.

مطالب مهم خطبه دوم: آیا برای درمان بحران‌ها کاری صورت گرفت؟ / بحران بانک‌ها / مقابله با کرونا / سالروز جنایت بئرالعبد / روز معلم.

 

بسم ‌الله الرحمن الرحیم

11 رجب 1441 هـ برابر با 16 اسفند 1398 هـ و 6/3/٢٠٢٠ م

 

مطالب مهم خطبه اول: استمداد از خداوند / معنای توکل / توکل کنندگان در چشم خداوند هستند / اول باید تلاش کرد / وظیفه اخلاقی و دینی.

مطالب مهم خطبه دوم: آیا برای درمان بحران‌ها کاری صورت گرفت؟ / بحران بانک‌ها / مقابله با کرونا / سالروز جنایت بئرالعبد / روز معلم.

 

خطبه اول:

خداوند سبحانه و تعالی می‌فرماید: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ الله وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آَيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَاناً وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ» صدق الله العظيم.

ترس، حالتی غریزی و فطری در وجود انسان است؛ بنابراین طبیعی است انسان از چیزهایی که امنیت، زندگی و ثبات او را مورد تهدید قرار می‌دهند یا چیزهایی که او را مورد آزار و اذیت جسمی و معنوی قرار می‌دهند یا او را در معرض ابتلا به آفات و بیماری‌ها قرار می‌دهند، بترسد.

 

استمداد از خداوند

از جمله رحمت الهی بر بندگانش این است که آنان را در برابر این بیم‌ها و ترس‌ها تنها رها نکرده است؛ بنابراین با در اختیار قرار دادن توانایی‌های عقلی، امکانات جسمی و ابزارهای مادی که به وسیله آن‌ها می‌توانند از خود در برابر این ترس و بیم‌ها صیانت به عمل آورند، به آنان یاری رسانده است.

کار به این نیز متوقف نمانده و خداوند برایشان تأکید داشته است که او در زندگی‌شان حضور دارد و از غائب از آنان نیست. او بر همه چیز سیطره دارد و هیچ کس غیر از او اختیاردار امور نیست. چون خلق و امر به دست اوست و همه آفریده‌ها، جز به اراده او، قادر نیستند که نفع و خیری برای خودشان تأمین کنند: «وَإِنْ يَمْسَسْكَ الله بِضُرٍّ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلَا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ».

از این رو از انسان خواسته است که در برابر ترس‌ها بایستد. احساس نکند که در برابرشان تنهاست. باید به خداوند توکل کند و از او یاری بخواهد و در همه امور و قضایای خود به او پناه ببرد: «وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ» و فرموده است: «وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ».

 

معنای توکل

توکل بر خدای سبحانه و تعالی، حرف نیست که انسان آن را به زبان بیاورد. بلکه احساسی است که قلب او را پر می‌کند و انسان حقیقتاً احساس می‌کند که امر و تدبیر به دست خداوند است. هیچ کس را غیر از خداوند روزه دهنده، یاور، تأیید کننده، درمانگر، بخشنده و مانع نمی‌بیند، هیچ قدرتی بالاتر از قدرت او نیست، هیچ حکمتی بالاتر از حکمت او نیست و هیچ کس مانند او بندگانش را دوست ندارد. این باور انسان را وا‌می‌دارد که همه امور خود را به خداوند بسپارد و به او تکیه و اعتماد کند. اوست که به انسان توان معنوی و روحی می‌دهد و خداوند نیز در گمان نیک بنده‌ای که او به توکل کرده است، حضور دارد و او را رها نمی‌کند.

از پیامبر خدا درباره حد و اندازه توکل سؤال شد. آن حضرت در پاسخ فرمود: «العِلمُ بأنّ المَخلوقَ لا يَضُرُّولا يَنفَعُ ولا يُعطي ولا يَمنَعُ واستِعمالُ اليَأسِ مِن الخَلقِ. فإذا كانَ العَبدُ كذلكَ لَم يَعمَلْ لأحَدٍ سِوَى اللّه ِ ولَم يَرْجُ ولَم يَخَفْ سِوَى اللّه ِ ولَم يَطمَعْ في أحَدٍ سِوَى اللّه ِ فهذا هُو التَّوكُّلُ؛ دانستن اين مطلب كه مخلوق نه زيانى می‌زند و نه سودى می‌رساند، نه می‌دهد و نه جلوگيرى می‌کند و چشم اميد بركندن از خلق. هرگاه بنده چنين باشد، ديگر براى احدى جز خداوند كار نمی‌کند و اميد و بيمش از كسى جز خداوند نيست و چشم طمع به هيچ كس جز خدا ندارد. اين است توكّل.»

پیامبر خدا ابراهیم(ع) وقتی خداوند را در همه چیز حاضر می‌بیند، به این امر اشاره می‌کند و می‌فرماید: «الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ * وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ * وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ * وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ * وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ».

 

توکل کنندگان در چشم خداوند هستند

آیات و احادیث شریف اشاره می‌کنند که متوکلان در چشم خداوند هستند و خداوند از آن‌ها مواظب می‌کند. چون امکان ندارد که این پروردگار مهربان، نزد کسی که به او حسن ظن داشته و به او امید آورده است، حضور نداشته باشد.

خداوند متعال نیز در اشاره به پیامبر خدا(ص) و همراهان او می‌فرماید: «الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَاناً وَقَالُوا حَسْبُنَا الله وَنِعْمَ الْوَكِيلُ * فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ الله وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ الله وَالله ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ».

وقتی پیامبر خدا در مسیر هجرت از مکه به مدینه، از دید قریش پنهان شد، هنگامی که مشرکان به دروازه غار ثور رسیدند، خداوند به پیامبر که به تأیید خداوند اطمینان داشت، همین را فرمود: «إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ الله مَعَنَا فَأَنْزَلَ الله سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى وَكَلِمَةُ الله هِيَ الْعُلْيَا».

فرمود: «وَمَنْ يَتَّقِ الله يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً * وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى الله فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ الله بَالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ الله لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْراً».

در حدیث نیز آمده است: «مَنْ تَوَكَّلَ عَلَى اَللَّهِ ذَلَّتْ لَهُ اَلصِّعَابُ وَ تَسَهَّلَتْ عَلَيْهِ اَلْأَسْبَابُ؛ هر كس به خدا توكل كند، دشواری‌ها براى او آسان و اسباب برايش فراهم می‌شود.»

باز هم در حدیث آمده است: «الثِّقَةُ بِاللّه ِ ثَمَنٌ لِكُلِّ غالٍ و سُلَّمٌ إلى كُلِّ عالٍ؛ اعتماد به خدا بهاى هر چيز گران‌بها است و نردبانى به سوى هر بلندايى.»

 

اول باید تلاش کرد

ولی وقتی از توکل صحبت می‌کنیم، منظور ما این نیست که توکل جایگزین تلاش، کار و انجام مسئولیت‌هایی است که به دوش انسان قرار دارند. چون برخی‌ها گمانشان این است که با توکل یا دعا به درگاه خداوند، بدون دست یازیدن به اسباب و نعمت‌هایی که خداوند در عرصه‌های گوناگون زندگی فراهم کرده است، به خواسته‌های خود خواهند رسید.

شما داستان آن مرد را می‌دانید که وارد مسجد شد ولی افسار شتر خود را به جایی نبسته بود. اعتقاد داشت که با توکل او به خداوند، شتر فرار نمی‌کند؛ اما وقتی از مسجد بیرون شد، شتر را نیافت. اعتراض گونه نزد پیامبر خدا رفت و عرض کرد: ای پیامبر خدا! شما ما را به توکل فرامی‌خوانید و این که با توکل به خداوند، او دغدغه همه امور دنیوی را از ما برمی‌دارد؛ اما برای شتر من چنین قضیه‌ای اتفاق نیافته است؟ پیامبر خدا به او فرمود: «شتر را ببند و سپس به خداوند توکل کن.» یعنی وظیفه خود را انجام بده، یعنی هر کاری را که برای فرار نکردن شتر لازم است، انجام بده، آنگاه اموری که توانایی انجامشان را نداری به خداوند واگذار کن. در این صورت خداوند عهده‌دار امر تو خواهد شد.

وقتی آیه «وَمَنْ يَتَّقِ الله يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً * وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى الله فَهُوَ حَسْبُهُ» برخی از یاران پیامبر درهای خانه خود را بستند و گفتند بعد از این که ما تقوای الهی را رعایت کرده و به او توکل کردیم، خداوند را ما کفایت می‌کند. پیامبر خدا آمد و آنان را از این سخن‌ها نهی کرد و به آنان فرمود: شما بخواهید و سپس بر خداوند توکل کنید. از این رو احادیث اشاره می‌دارند که توکل کنندگان، همان کشاورزان هستند که زمین را شخم می‌زنند و در آن دانه می‌کارند و آن را آبیاری می‌کنند و سپس در اموری که در توانشان نیست به خداوند توکل می‌کنند.

 

وظیفه اخلاقی و دینی

از این رو عزیزان! در برابر همه چالش‌های فراروی خود و شرایط دشواری که برای ما پیش آمده‌اند، چالش‌هایی که بسیار هستند، چه چالش‌های سیاسی و چه چالش‌های اقتصادی، اجتماعی و امنیتی، خصوصاً چالش‌های بهداشتی که این روزها با آن دست به گریبان هستیم، در زمینه پیشگیری، درمان و عمل به توصیه‌های کارشناسان، به عنوان وظیفه اخلاقی و دینی، هر کاری که از دستمان برمی‌آید باید انجام دهیم و بعد از آن روی به درگاه الهی بیاوریم تا به خداوند عرض کنیم که ما اطمینان داریم تنها اوست که می‌تواند ما را از این دردها و بیم‌ها نجات دهد و از سختی به آسانی، از بلا به عافیت و سلامتی و از تنگنا به گشایش منتقل کند.

از این رو در برابر همه این ماجراها، دعا خواهیم کرد: «اَللَّهُمَّ مَنْ أَصْبَحَ لَهُ ثِقَةٌ أَوْ رَجَاءٌ غَيْرُكَ، فَقَدْ أَصْبَحْتُ وَ أَنْتَ ثِقَتِي وَ رَجَائِي فِي اَلْأُمُورِ كُلِّهَا، فَاقْضِ لِي بِخَيْرِهَا عَاقِبَةً، وَ نَجِّنِي مِنْ مَضَلاَّتِ اَلْفِتَنِ بِرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ اَلرَّاحِمِينَ؛ خدايا، هر كس به غير تو اميد و اطميناني داشته باشد، اعتماد و اميد من در همه‌ي كارها به توست. پس براي من چيزي را مقدّر كن كه سرانجامش از همه نيكوتر است و مرا از فتنه‌هاي گمراه كننده رهايی بخش، ای مهربان‌ترين مهربانان.»

 

خطبه دوم:

بسم الله الرحمن الرحیم

ای بندگان خدا! شما و خودم را توصیه می‌کنم از ویژگی برجسته امام جواد(ع) که دهم ماه رجب سالروز ولادتشان است، درس بگیریم و آن ویژگی جود و بخشندگی ایشان است. او بسیار کریم و بخشنده بود. چیزهایی را که خداوند به او ارزانی داشته بود، از مردم دریغ نمی‌کرد و این همان ارزشی است که برای ساختن جامعه قوی و منسجم و مقابله با چالش‌ها سخت نیازمند درس گرفتن از آن هستیم.

 

آیا برای درمان بحران‌ها کاری صورت گرفت؟

از لبنان آغاز می‌کنیم که در آن لبنان در برابر آزمون جدی قرار گرفته است. در داخل و خارج همه منتظر روشی برخورد دولت با سررسیدهای سرنوشت سازی چون پرداخت دیون نزدیک که دولت با گزینه‌هایی روبروست که شیرین‌ترین آن‌ها نیز تلخ است، نوع راه حل‌های دولت برای بحران‌های مالی، اقتصادی، اجتماعی و معیشتی، نوع برخورد دولت با موضوعات سختی چون برق، زباله‌ها، بالا رفتن نرخ دلار و سپرده‌های مردم در بانک‌ها هستند. موفقیت در این آزمون آسان نخواهد بود. چون تعداد پرونده‌ها در این دولت بسیار زیاد است. زیرا بحران‌های دوره‌های گذشته که کشور را به مرز فروپاشی رساندند نیز بر دوش این دولت سنگینی می‌کند. دولت چه از ناحیه مخالفین و چه اعتراضات خیابانی که بار دیگر در برابر دولت ایستاده‌اند و به آن اعتماد نکرده‌اند، با مشکلات داخلی روبروست. فشارهای خارجی نیز وجود دارد که علامت‌های سؤال درباره این دولت مطرح کرده‌اند. در نتیجه به این دولت کمک نخواهند کرد و اگر کمک هم بکنند، برای رهایی از این بحران ها کفایت نمی‌کند.

البته این فشارها نباید باعث شود که دولت تسلیم شود بلکه باید به دور از سهمیه بندی‌ها و حساب‌های شخصی برای رسیدگی به این پرونده‌ها، تلاش جدی به خرج دهد. اگر این شرایط فراهم شود می‌تواند خود را بر داخل و خارج تحمیل کند و به تردید آفرینی‌ها پاسخ لازم را بدهد.

در اینجا باید از اقدامات اخیر دولت برای ایجاد شفافیت بانکی تقدیر کنیم. امیدواریم که این اقدامات، عملی شود و با اقدامات دیگری پیگیری شود که شهروندان دوباره بعد از بی‌اعتمادی، دوباره به دولت اعتماد کنند.

در راستای صحبت پیرامون چاره‌اندیشی‌ها، از دولت می‌خواهیم که این چاره ‌اندیشی‌ها به ضرر اغلب شهروندان نباشد. غالب مردم تاب تحمل فشار بیشتری بر درآمدها، سرمایه‌ها و نیازهای انسانی‌شان را ندارند. بلکه سنگینی بار این راه حل‌ها باید به عهده کسانی باشد که با غارت و فساد بی‌سابقه در تاریخ این کشور، ثروت‌ها و امکانات این مردم را به انحصار خود درآورده‌اند و نظام سهمیه بندی بهترین پوشش را برای این غارت‌ها فراهم کرده است و بدون این که نظارت و محاسبه‌ای باشد، میان جریان‌های سیاسی و مالی همنوایی واضحی به وجود آمده است.

 

بحران بانک‌ها

در همین زمان، به خاطر تصمیماتی که درباره بانک‌ها گرفته شده است، بار دیگر بحران بانک‌ها مطرح شده است. البته نمی‌خواهیم درباره درستی یا نادرستی این تصمیمات اظهار نظر کنیم، اما خواهش می‌کنیم که با حکمت و جدیت به این موضوع  رسیدگی شود. چون نحوه رسیدگی پیامدهای روشنی برای شهروندان دارد. تصمیم قضایی آخر می‌تواند این پرونده را متوقف کند ولی نباید با فریب و نیرنگ این پرونده بسته شود. چون شهروندان حق دارند در رابطه با سپرده‌هایشان که نگران تباه شدنشان هستند یا پول‌های قاچاق شده به خارج، از واقعیت ماجرا مطلع باشند.

 

مقابله با کرونا

در عرصه‌ای دیگر، در چارچوب بحران بهداشتی که مثل بقیه دنیا لبنان را نیز در نوردیده است، روشن است که دولت باید اقدامات بیشتری را برای درمان پیامدهای این بیماری و تأمین لوازم مقابله با آن انجام دهد و نباید در این زمینه مانعی وجود داشته باشد. چون شنیده‌ایم که برخی از جریان‌های سیاسی و غیرسیاسی نمی‌گذارند که بیمارستان‌های دولتی برای مقابله با کرونا تجهیز شوند تا توان روبرو شدن با وضعیتی را که ممکن است در این مناطق یا خارج از آن‌ها روی دهد، داشته باشند.

در عین حال به همه لبنانی ها عرض می‌کنیم که مسئولانه برای جلوگیری از انتشار این بیماری تلاش کنند. کسانی که لازم است از آن‌ها دوری شود، باید در قرنطینه خانگی باشند، راه‌های پیشگیری باید رعایت شود، اعم از رعایت نظافت شخصی یا پرهیز از دست دادن یا بوسیدن یا حضور در جاهایی آلوده که حضور در آن‌ها لزومی ندارد. همان طور که پیش از این نیز اشاره کردم، این مسئولیت‌ها اختیاری نیست، بلکه وظیفه‌ای دینی، ملی و انسانی در قبال خود و دیگران است.

در همین حال، همان طور که خواستار پیشگیری‌های بهداشتی هستیم، درخواست می‌کنیم که از نشر خبرهای غیردقیق، اعم از هراس افکنی در رابطه با این بیماری، دادن خبرهای نادرست در رابطه با تعداد افراد بیمار و ماهیت بیماری در شبکه‌های ارتباطی پرهیز شود. در این باره باید به افراد متخصص مراجعه کرد. آنان تأکید می‌کنند که این بیماری خطرناک نیست. بلکه مشکل آن، عدم رعایت اقدامات پیشگیرانه و سرعت انتشار آن است.

 

سالروز جنایت بئرالعبد

در همین زمان، هشتم مارس سالروز جنایت بئرالعبد است که در آن صدها نفر شهید و مجروح شدند. هدف این جنایت ترور مردی بود که در آن زمان نماد بصیرت و موضع گیری قاطع در برابر دشمن و حامیان آن بود؛ اما خداوند سید فضل الله(ره) حفظ کرد تا وظیفه مکتبی خود را انجام دهد و حرکت بصیرت و مبارزه را در میان امت اسلامی در عرصه‌های گوناگون رهبری نماید.

وقتی این فراز تاریخی را یادآوری می‌کنیم، می‌خواهیم برای همه تأکید کنیم که باید آگاهی و بصیرت بیشتری کسب کنند و به مسئولیت خود در برابر کسانی که در گذشته مرتکب چنین جنایتی شدند و هنوز هم جنایت آفرینی می‌کنند، عمل کنند.

 

روز معلم

در خاتمه باید به روز معلم بپردازیم. این روز را به همه معلمان تبریک و تهنیت عرض می‌کنیم و نقش آنان را در رشد خردها و تربیت نسل‌ها ارج می‌نهیم.