خطبه جمعه، 20 تیر ماه 1399

مطالب مهم خطبه اول: مفهوم بلا / آزمون نعمت‌ها / هر کار مؤمن برای او خیر است / هر چیزی اسباب و علل خود را دارد.

مطالب مهم خطبه دوم: آیا کرونا گسترش یافته است؟ / خرابی اوضاع / فشار، انگیزه‌ای برای کار و تلاش است / به سوی اقتصاد مولد.

 

بسم الله الرحمن الرحیم

19 ذی القعدة 1441 هـ برابر با 20 تیر ۱۳۹۹ هـ و 10/٧/٢٠٢٠ م

آیا بلا شامل اهل نعمت نیز می‌شود؟

 

مطالب مهم خطبه اول: مفهوم بلا / آزمون نعمت‌ها / هر کار مؤمن برای او خیر است / هر چیزی اسباب و علل خود را دارد.

مطالب مهم خطبه دوم: آیا کرونا گسترش یافته است؟ / خرابی اوضاع / فشار، انگیزه‌ای برای کار و تلاش است / به سوی اقتصاد مولد.

 

خطبه اول:

خداوند سبحانه و تعالی در کتاب عزیز خود می‌فرماید: «كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ» صدق الله العظيم.

در اذهان مردم، مفهوم بلا با بیماری، فقر، نیازمندی و از دست عزیزان گره خورده است. از این رو وقتی انسان مالی یا عزیزی را از دست می‌دهد، سلامتی‌اش آسیب می‌بیند و کار یا راهی را که باعث تأمین زندگی شرافتمندانه می‌شود، از دست می‌دهد، می‌گویند که او مبتلا شده است. حال آن که مفهوم بلا برای کسی که به ثروتی رسیده، به جایگاه ممتازی دست یافته، خداوند به او فرزند یا سلامتی عنایت کرده یا به مقام و منصبی رسیده است، به کار نمی‌رود و نمی‌گویند که او مبتلا شده است؛ اما آیا این برداشت از بلا درست است؟

 

مفهوم بلا

اما قرآن کریم این نگاه را به بلا ندارد. چون بلا فقط به مصائب، رویدادهای ناگوار و ناراحتی‌ها منحصر نمی‌شود بلکه قرآن دایره آن را توسعه می‌دهد تا افراد برخوردار از نعمت‌ها را نیز شامل شود و آیه‌ای که در ابتدای سخن تلاوت کردیم به همین امر اشاره دارد: «وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ» و در آیه‌ای دیگر می‌فرماید: «وَبَلَوْنَاهُمْ بِالْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ».

قرآن کریم در آیه‌ای دیگر نیز به این امر اشاره می‌فرماید: «فَأَمَّا الْإِنْسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ* وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ». قرآن کریم همان طور که کم شدن روزی را ابتلا می‌داند، تکریم انسان توسط خداوند سبحانه و تعالی را نیز ابتلا به شمار می‌آورد. حضرت سلیمان نیز در نگاه به نعمت‌هایی که خداوند به او ارزانی داشته است نیز از این واقعیت سخن می‌گوید. وقتی حکومتی به او داده شد که بعد از او به کس دیگری داده نشد: «قَالَ هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَمَنْ شَكَرَ».

بنابراین بلا آن گونه که در ذهن ما و بسیاری دیگر از مردم نقش بسته است به معنای بدی، از دست رفتن فرصت‌ها و درد و رنج نیست بلکه به هنگام به دست آوردن فرصت‌ها و خیرات نیز بلا وجود دارد. از این رو گفته شده است که بلا به معنای امتحان و آزمایش است.

بنابراین از دیدگاه خداوند متعال وقتی انسان به بدی‌ها، سختی‌ها، مصائب و دشواری‌ها دچار می‌گردد، امتحان می‌شود و زمانی که به خیرات یعنی بهره‌مندی از نعمت‌ها می‌رسد نیز مورد امتحان قرار می‌گیرد و بر اساس همین امتحان است که میزان درستی ایمان انسان و جایگاه او نزد خداوند متعال مشخص می‌شود. آیه کریمه «الم * أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آَمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ* وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ» نیز همین را بیان می‌دارد.

این حدیث وارد شده از امام علی(ع) نیز به همین واقعیت اشاره دارد: «أَمّا بَعْدُ فَإِنَّ اللهَ سُبْحَانَهُ قَدْ جَعَلَ الدُّنْیَا لِمَا بَعْدَهَا وَ ابْتَلَی فِیهَا أَهْلَهَا لِیَعْلَمَ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً؛ امّا بعد، خدای سبحان دنیا را برای آخرت قرار داده و مردم دنیا را در آن به آزمایش نهاده تا معلوم دارد که کدام‌یک نیکوکارتر است.»

قرآن کریم موفقیت انسان در آزمون دشواری‌ها و مصائب را به صبر، پایداری، خویشتن‌داری و بی‌تابی نکردن ربط می‌دهد و این همان چیزی است که خداوند متعال بدان اشاره کرده است: «وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ* الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا للهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ* أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ».

 

آزمون نعمت‌ها

در حالی که خداوند سبحانه و تعالی موفقیت در آزمون نعمت‌ها را منوط به شکر نعمت‌ها و عطاهای الهی، تکبر نورزیدن، ستمگری نکردن، عدم سوء استفاده از توانایی‌ها در مسیر فساد، آن گونه فرعون، قارون، هامان و امثال آنان چنین کردند، می‌داند، نعمت‌ها را مسئولیت می‌داند نه امتیاز و در روز قیامت نیز از نعمت‌ها از انسان سؤال خواهد شد. خداوند فرموده است: «ثُمَّ لَتُسْأَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيم».

در حدیث آمده است: «إِنَّ اَللَّهَ لَمْ يُنْعِمْ عَلَى عَبْدٍ نِعْمَةً إِلاَّ وَ قَدْ أَلْزَمَهُ فِيهَا اَلْحُجَّةَ مِنَ اَللَّهِ فَمَنْ مَنَّ اَللَّهُ عَلَيْهِ فَجَعَلَهُ قَوِيّاً فَحُجَّتُهُ عَلَيْهِ اَلْقِيَامُ بِمَا كَلَّفَهُ وَ اِحْتِمَالُ مَنْ هُوَ دُونَهُ مِمَّنْ هُوَ أَضْعَفُ مِنْهُ وَ مَنْ مَنَّ اَللَّهُ عَلَيْهِ فَجَعَلَهُ مُوَسَّعاً عَلَيْهِ فَحُجَّتُهُ عَلَيْهِ مَالُهُ ثُمَّ تَعَاهُدُهُ اَلْفُقَرَاءَ بَعْدُ بِنَوَافِلِهِ وَ مَنْ مَنَّ اَللَّهُ عَلَيْهِ فَجَعَلَهُ شَرِيفاً فِي بَيْتِهِ جَمِيلاً فِي صُورَتِهِ فَحُجَّتُهُ عَلَيْهِ أَنْ يَحْمَدَ اَللَّهَ تَعَالَى عَلَى ذَلِكَ وَ أَنْ لاَ يَتَطَاوَلَ عَلَى غَيْرِهِ فَيَمْنَعَ حُقُوقَ اَلضُّعَفَاءِ لِحَالِ شَرَفِهِ وَ جَمَالِهِ؛ خدا به هیچ بنده‌ای نعمتی ندهد جز آن که نسبت به آن، حجتی گردن گيرش کند، پس کسی که خدا بر او منت نهاده و توانايش ساخته، حجتش بر او انجام تکاليف الهی و به دوش کشيدن زیردستان و ناتوانان است و کسی را که بر او منت نهاده و در مالش توسعه داده، همان مالش بر او حجت است و بايد با عطايش به فقرا رسيدگی کند و کسی را که خدا بر او منت نهاده و در ميان فاميلش شريف و خوش سيما قرار داده، حجت خدا بر او این است که خدا را نسبت به آن نعمت شکر کند و بر ديگران، گردن فرازی نکند و به واسطه شرف و جمالش از حقوق ضعفا جلوگيری نکند.»

 

هر کار مؤمن برای او خیر است

از این رو پیامبر خدا(ص) فرموده است که هر حالی، اعم از سختی و آسانی، تنگدستی و آسایش و ... به خیر مؤمن است. می‌فرماید: «عَجَبا لِأَمرِ المُؤمِنِ، إنَّ أمرَهُ کلَّهُ خَیرٌ، ولَیسَ ذاک لِأَحَدٍ إلّا لِلمُؤمِنِ، إن أصابَتهُ سَرّاءُ شَکرَ فَکانَ خَیرا لَهُ، وإن أصابَتهُ ضَرّاءُ صَبَرَ فَکانَ خَیرا لَهُ؛ از کار مؤمن در شگفتم که هر کاری برای او خیر است و این، برای کسی جز مؤمن نیست. اگر ناز و نعمت نصیبش گردد، سپاس می‌گزارد که برای او خیر است و اگر سختی گریبان گیرش شود، شکیبایی می‌ورزد که باز هم برای او خیر است.»

بنابراین زمانی که مؤمن به مصائب، دشواری‌ها و چالش‌ها دچار شود، صبر می‌کند که برای او خیر است؛ زیرا اهدافی از دنیا برای او تحقق می‌یابد که جز با صبر به دست نمی‌آید. از پیامبر خدا(ص) روایت شده است: «اِنَّکمْ لا تُدْرِکُونَ ما تُحِبُّونَ اِلاّ بِصَبْرِکُمْ عَلي ما تَکْرَهُونَ؛ به‌راستی شما به آنچه دوست داريد نمی‌رسید مگر با صبر و بردباري بر آنچه بد می‌دارید»؛ و «أَنَّ النَّصْرَ مَعَ الصَّبْرِ؛ به درستی که پیروزی با صبر به دست می‌آید.» و به واسطه صبر است که جایگاه انسان نزد خداوندی که می‌فرماید: «إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ» بالاتر می‌رود.

زمانی که فرد مؤمن با نعمت‌ها مورد امتحان قرار می‌گیرد نیز برای او خیر است؛ زیرا به خاطر این نعمت‌ها از خداوند سپاسگزاری می‌کند و چون خداوند به شاکران وعده داده است: «لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ» به آثار و نتایج سپاسگزاری خود دست می‌یابند.

 

هر چیزی اسباب و علل خود را دارد

ممکن است در اینجا این سؤال مطرح شود: آیا این خداوند سبحان است که مصائب، دشواری‌ها، رنج‌ها، خیر و شر را بر انسان نازل می‌کند؟ در پاسخ باید گفت که این گونه نیست. بلکه خداوند هر چیزی را به واسطه نظام اسباب و علل به جریان می‌اندازد. هر کس از اسباب و عللی پیروی کرد که به خیر می‌انجامند، تلاش کرد و به شکل درستی مشغول به کار شد، به خیر و خوشی می‌رسد و هر کس از اسباب و عللی پیروی کرد که به مشکلات و محنت‌ها می‌انجامند، کوتاهی و کم‌کاری کرد و از حرکت در مسیر درست دور گردید، دچار مشکلات و دشواری‌ها می‌شود؛ اما این که چرا این کارها همه به خداوند نسبت داده می‌شوند، برای این است که تمام حرکت زندگی به دست اوست و زندگی جز از طریق او جریان نمی‌یابد.

بنابراین عزیزان! در چالش‌های زندگی، چه ناخوشی‌ها و چه خوشی‌ها، برای این که در امتحان زندگی با همه شرایط آن پیروز و موفق شویم، برای این که به پاداشی که خداوند به صابران و شاکران وعده داده است، برسیم، باید همیشه این چنین دعا کنیم: «رَبَّنَا لا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا، وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ».

 

خطبه دوم:

بسم الله الرحمن الرحیم

ای بندگان خدا! شما و خودم را به همان چیزی توصیه می‌کنم که خداوند به ما سفارش کرده و فرموده است: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ للهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيّاً أَوْ فَقِيراً فَاللهُ أَوْلَى بِهِمَا فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيراً».

خداوند با این توصیه از ما می‌خواهد که عادل باشیم، حق‌گو باشیم، به عدالت حکم کنیم و به عدالت شهادت دهیم، حتی اگر به ضرر خود، والدین، نزدیکان و دوستانمان باشد.

با این کار خود تحقق بخش منطق الهی می‌شویم. خداوندی که عدالت را برای زندگی خواسته است. نمی‌خواهد مظلومی در این دنیا باشد. چون خود او عهده‌دار نصرت و یاری مظلومان شده است و به ظالمان بیم مجازات سختی را داده است. با چنین منطقی است که زندگی ساخته می‌شود، آباد می‌شود، تداوم می‌یابد و می‌توانیم در برابر چالش‌ها بایستیم.

 

آیا کرونا گسترش یافته است؟

از ویروس کرونا آغاز می‌کنیم که با افزایش هراس‌انگیز تعداد مبتلایان، ترس از آن دوباره قوّت گرفته است. این امر ایجاب می‌کند بار دیگر بر ضرورت رعایت پروتکل‌های بهداشتی توسط شهروندان، مقیمان و افرادی که از خارج آمده‌اند و عدم سهل‌انگاری در این مورد تأکید کنیم. از دولت نیز می‌خواهیم که نظارت بر شهروندان را تشدید کند و آنان را ملزم کند که در مکان‌های عمومی و تجمعات این پروتکل‌ها را رعایت کنند. همین طور از شهروندان می‌خواهیم که همدیگر را به رعایت این اقدامات و شکیبایی در رعایت آن‌ها توصیه کنند.

 

خرابی اوضاع

در همین زمان، به خاطر بالا رفتن دلار و مواد غذایی، افزایش قطعی برق که به حد خاموشی رسیده است و تداوم بحران سوخت، درد و رنج معیشتی لبنانی‌ها ادامه دارد و بعد از این بیمارستان‌ها اعلام کرده‌اند که به خاطر وضعیت ناگوار موجود نمی‌توانند به کار خود ادامه دهند و ممکن است پذیرش بیمار نداشته باشند، این درد و رنج به سلامتی شهروندان نیز برسد.

در این شرایط مسئولیت دولت است که اقداماتی را روی دست بگیرد که کشور را از بحران‌ها نجات دهد. چون خطرات ناشی از تداوم خرابی وضعیت معیشتی برای ثبات داخلی کشور و ایجاد یأس و ناامیدی که کار برخی‌ها را به خودکشی رسانده است، برای همه روشن شده است. البته ما منکر تلاش‌های دولت در این زمینه نیستیم و در اینجا باید از اقدامات دولت از جمله ارائه سبد غذایی و مواد اولیه صنعتی تقدیر و تشکر کنیم. البته خواست ما این است که این مساعدت‌ها شامل همه کالاهای ضروری شود. ولی نگرانی ما این است که اگر دولت در کار نظارت و بازخواست سستی کند، حرص و طمع تجار و محتکران بزرگ این اقدامات دولت را بی‌اثر کند که پیامدهای منفی برای این برنامه خواهد داشت.

ولی این اقدام به رغم اهمیتی که دارد و هر اقدام دیگری از این دست، کافی نیست و در حد آرام بخش خواهد بود؛ زیرا این اقدام ریشه‌های عمیق بحران‌هایی را که این کشور از آن‌ها رنج می‌برد، درمان نمی‌کند. از این رو درخواست اصلی از دولت این است که با همکاری پارلمان به اصلاحات سرعت ببخشد. چون اصلاحات است که اعتماد شهروندان و دولت‌های بانفوذ جهان را که خیرخواه لبنان هستند، احیا می‌کند. اخیراً حرف‌هایی شنیده‌ایم مبنی بر این که لبنانی‌ها را تشویق می‌کنند که به خودشان کمک کنند تا آن‌ها نیز به آنان کمک کنند. در اینجا از دولت می‌خواهیم در امر انتصابات کاری را که دولت‌های پیشین انجام دادند و راه سهمیه بندی را در انتصابات در پیش گرفتند، تکرار نکند.

اگر دولت می‌گوید که در این انتصابات شایسته سالاری را رعایت کرده و شفاف بوده است، باید برای مقابله با همه تردیدهایی که در این زمینه وجود دارد، همه چیز را با شهروندان خود در میان بگذارد.

 

فشار، انگیزه‌ای برای کار و تلاش است

البته روشن شده است که فشارهایی هم وجود دارد. ولی دولت نباید به این فشارها فکر کند. بلکه باید آن را انگیزه‌ای برای کار و تلاش بیشتر بداند. ما هم اطمینان داریم لبنانی‌هایی که در گذشته به کمک‌های خارجی‌ها عادت کرده بودند، وقتی پای کرامت و عزتشان در میان باشد، منتظر نمی‌نشینند که خارجی‌ها بیایند و بحران‌هایشان را حل کنند.

ما معتقدیم لبنانی‌ها به رغم درد و رنجی که می‌برند، در برابر این کمک‌ها ذره‌ای از عزت و کرامت میهنشان دست برنمی‌دارند. این انتخاب نیست بلکه وظیفه آنان است. آنان در گذشته نیز چنین کردند، هیچ راهی را برای حفظ عزت و کرامت کشورشان کنار نگذاشتند و برای آن فداکاری‌های عظیمی انجام دادند.

 

به سوی اقتصاد مولد

باز هم در زمینه اقتصادی، ما موافق استفاده از کمک‌های کشورهای دنیا برای رهایی از این وضعیت هستیم؛ اما امنیت، حاکمیت ملی و استقلال لبنان نباید آسیب ببیند؛ مهم‌ترین راه‌کار، خوداتکایی از طریق اقتصاد مولد است.

در این زمینه بار دیگر موافقت خود را با کسانی اعلام می‌کنیم که خواستار تقویت بخش‌های کشاورزی و صنعتی هستند. ولی اگر زیرساخت‌هایی چون آب و برق وجود نداشته باشند، مواد اولیه فراهم نباشد، از کشاورزی و صنعت لبنان در برابر کالاهای خارجی حمایت نشود، برای کالای لبنانی بازاریابی نشود، چیزی که تا کنون فراهم نشده است، این خواسته تحقق نخواهد یافت.

روشن است که لبنانی‌ها می‌توانند از این بحران‌ها رهایی یابند، ولی امر اتفاق نخواهد افتاد مگر این که دولت از ذهنیت مزرعه و سهمیه بندی به سوی ذهنیت دولت، دولت انسان و دولت نهادها برود.