خطبه جمعه، 19 دی ماه 1399

مطالب مهم خطبه اول: فضیلت عذرخواهی / آیا عذرخواهی موجب تحقیر انسان می‌شود؟ / عذرپذیری واجب است / شجاعت عذرخواهی.

مطالب مهم خطبه دوم: آیا اقدامات فایده داشته است؟ / بی‌ارزش شدن مداوم پول / مجادلات بی‌نتیجه / آشتی یا جنگ؟ / آمریکا تکان خورد.

 

بسم الله الرحمن الرحیم

24 جمادى الأولى 1442هـ برابر با ۱۹ دی ۱۳۹۹ هـ و ٨/١/٢٠٢١ م

عذرخواهی از اشتباه نشانه شجاعت و ایمان است

 

مطالب مهم خطبه اول: فضیلت عذرخواهی / آیا عذرخواهی موجب تحقیر انسان می‌شود؟ / عذرپذیری واجب است / شجاعت عذرخواهی.

مطالب مهم خطبه دوم: آیا اقدامات فایده داشته است؟ / بی‌ارزش شدن مداوم پول / مجادلات بی‌نتیجه / آشتی یا جنگ؟ / آمریکا تکان خورد.

 

خطبه اول:

خداوند سبحانه و تعالی در کتاب عزیز خود می‌فرماید: «وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ * الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ * وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ» صدق الله العظيم.

این آیه از مردم می‌خواهد به سوی بهشتی بشتابند که پهنای آن به وسعت آسمان‌ها و زمین بوده و برای پرهیزگاران مهیا شده است. آیه ویژگی‌هایشان را نیز روشن می‌کند. آنان در غنا و تنگدستی انفاق می‌کنند و هنگامی‌ که در معرض اهانت قرار می‌گیرند، خشم خود را فرومی‌خورند و بدی را با خوبی پاسخ می‌دهند.

 

فضیلت عذرخواهی

این آیه به یکی دیگر از ویژگی‌های پرهیزگاران اشاره دارد که باید در آن تأمل کرد و آن ویژگی این است که آنان نیز ممکن است گاهی دچار خطا و گناه شوند، ولی به سرعت از خدایشان عذر خواسته و توبه می‌کنند. هم چنین اشاره روشنی در این آیه وجود دارد که خداوند عذر انسان‌های خطاکار را می‌پذیرد؛ زیرا ماهیت انسان طوری است که خطا می‌کند و از مرزها می‌گذرد. ولی اگر بر خطای خود اصرار بورزد و بازنگردد، عذری نخواهد داشت.

خداوند از انسان می‌خواهد همان طور که در رابطه خود با خداوند این چنین است، در رابطه با مردم نیز چنین باشد. خداوند از انسان می‌خواهد اگر خطا کرد و به حق دیگران آسیبی وارد کرد، فرقی ندارد که پسر باشد یا دختر، شوهر باشد یا همسر، همکار باشد یا همکلاسی یا هم‌سفر، حتی اگر از نظر شغلی از او پایین‌تر باشد یا از نظر سنی کوچک‌تر باشد، باید با عذرخواهی یا هر روش دیگری آثار و پیامدهای این خطا را از بین ببرد. از این رو نباید چیزی مانع عذرخواهی او شود و نباید از آثار و پیامدهای عذرخواهی برای کسی که به او اهانت کرده است، هراس داشته باشد.

چون عذرخواهی شعله خشم او را خاموش، تنش‌ها را مهار و قلب او را سرد می‌کند و کرامت از دست رفته را به او بازمی‌گرداند و جلوی انجام خطاهای بیشتر او را می‌گیرد. راه رسیدن به رضایت خداوند این است؛ چون خداوند نیز پذیرش توبه را در کنار این عذرخواهی قرار داده است و برای این که راه را بر کسی توان عذرخواهی ندارد، نبندد، از او خواسته است که از خداوند بخواهد تا او رضایت آن فرد را به دست آورد.

این قضیه در دعای امام زین العابدین(ع) نیز آمده است: «فَأَيُّمَا عَبْدٍ مِنْ عَبِيدِكَ، أَوْ أَمَةٍ مِنْ إِمَائِكَ، كَانَتْ لَهُ قِبَلِي مَظْلِمَةٌ ظَلَمْتُهَا إِيَّاهُ، فِي نَفْسِهِ أَوْ فِي عِرْضِهِ، أَوْ فِي مَالِهِ أَوْ فِي أَهْلِهِ وَوَلَدِهِ، أَوْ غِيبَةٌ اغْتَبْتُهُ بِهَا، أَوْ تَحَامُلٌ عَلَيْهِ بِمَيْلٍ أَوْ هَوًى، أَوْ أَنَفَةٍ أَوْ حَمِيَّةٍ، أَوْ رِيَاءٍ أَوْ عَصَبِيَّةٍ، غَائِباً كَانَ أَوْ شَاهِداً، حَيّاً كَانَ أَوْ مَيِّتاً، فَقَصُرَتْ يَدِي، وَضَاقَ وُسْعِي عَنْ رَدِّهَا إِلَيْهِ، وَالتَّحَلُّلِ مِنْهُ، فَأَسْأَلُكَ يَا مَنْ يَمْلِكُ الْحَاجَاتِ، وَهِيَ مُسْتَجِيبَةٌ بِمَشِيَّتِهِ، وَمُسْرِعَةٌ إِلَى إِرَادَتِهِ، أَنْ تُرْضِيَهُ عَنِّي بِمَا شِئْتَ، وَتَهَبَ لِي مِنْ عِنْدِكَ رَحْمَةً؛ پس هر بنده‌ای از بندگانت و هر كنيزى از كنيزانت كه او را نزد من حقی پايمال شده باشد كه در آن به جان يا آبرو يا مال، يا خانواده‌اش يا فرزندش ستم روا داشته‌ام يا غيبتى از او کرده‌ام يا بر اثر ميل خود يا خواهش دل يا تكبّر يا غضب يا خودنمايى يا تعصّب بر او يارى نهاده‌ام، اين بنده يا كنيزت غايب باشد يا حاضر، زنده باشد يا مرده و دستم كوتاه شده و نمی‌توانم حق او را بدهم يا از او طلب حلاليت کنم، از تو می‌خواهم اى كسى كه رفع نيازها در اختيار اوست و آن حاجات در مقابل مشيّت او اجابت‌پذير و به جانب اراده‌اش شتابانند كه بر محمد و خاندان محمد درود فرستى و آن بنده را كه بر او ستمى كردم هرگونه كه خواهى از من راضى گردانى و از جانب خود مرا رحمت عطا نمايى.»

 

آیا عذرخواهی موجب تحقیر انسان می‌شود؟

اسلام در برابر ذهنیت کسانی که عذرخواهی را باعث تحقیر و توهین به خود و کرامتشان می‌دانند، به ویژه در حالتی که عذرخواهی از کسانی است که از نظر سن، موقعیت و جایگاه اجتماعی پایین‌تر از آن‌ها قرار دارند، می‌ایستد.

از این رو می‌بینیم مادر به دخترش توصیه می‌کند که اگر اشتباه کردی، هیچ‌گاه از شوهرت عذرخواهی نکن تا مغرور نشود. پدر نیز به پسر خود توصیه می‌کند که هیچ‌گاه از همسر خود عذرخواهی نکن؛ زیرا تو مرد خانه هستی. مدیر هم از کارمند خود عذرخواهی نمی‌کند؛ زیرا جایگاهش به او اجازه نمی‌دهد که چنین کاری را انجام دهد. معلم نیز از شاگرد خود عذرخواهی نمی‌کند؛ زیرا باعث کسر شأن او می‌شود. خانم خانه از خدمتکار عذرخواهی نمی‌کند. پزشک نیز اگر مرتکب خطایی در حق بیمار خود شد، از او عذرخواهی نمی‌کند؛ چون معتقد است که این کار برای موقعیت شغلی و شهرت او ضرر دارد. عالم دینی نیز اگر در اظهار نظر یا موضع‌گیری اشتباه کرد، آمادگی عذرخواهی ندارد. تا به موقعیت دینی او خللی وارد نشود؛ چون معتقد است جایگاه دینی او باید مصونیت داشته باشد. در حالی که این کارها مخالف منطق اسلام است.

این ویژگی را در کسانی عهده‌دار وظایف عمومی، سیاسی، اقتصادی و امنیتی هستند نیز می‌بینیم. کسانی که مرتکب جرم می‌شوند، ولی حاضر نیستند از کسانی که به حال و آینده‌شان آسیب زده، زندگی‌شان را در معرض تهدید قرار داده و به آتش کشیده‌اند، عذرخواهی کنند و خود را فراتر از عذرخواهی می‌دانند.

 

عذرپذیری واجب است

ولی عذرخواهی با همه اهمیتی که دارد، اگر با عذرپذیری همراه نباشد، ناقص می‌ماند و هدف آن برای پایان دادن به تنش و نزاع تحقق نمی‌یابد. از این رو احادیث به عذرپذیری تشویق کرده و از پاسخ مثبت ندادن به آن بر حذر داشته‌اند.

در حدیث آمده است: «إن شَتَمَكَ رَجُلٌ عَن يَمينِكَ ثُمّ تَحَوَّلَ إلى يَسارِكَ واعتَذَرَ إلَيكَ فَاقبَلْ عُذرَهُ؛ اگر مردى از طرف راستت به تو ناسزا گفت و سپس به طرف چپت آمد و عذر خواست، عذرش را بپذير.» و در این باره تردید روا ندار.

عذرپذیری یکی از نشانه‌های آگاهی و بصیرت انسان به شمار آمده است. در حدیث آمده است: «أعقَلُ النّاسِ أعذَرُهُم لِلنّاسِ؛ خردمندترين مردم، عذرپذيرترين آن‌ها از مردم است.» چرا؟‌ زیرا خردمند هر چه زودتر به تنش‌های ناشی از کارهای اشتباه پایان دهد؛ اما نفی عذرخواهی به این معناست که انسان در را به روی کسی که برای عذرخواهی آمده است و می‌خواهد به پیامدهای ناشی از خطا پایان دهد، ببندد. گویا می‌خواهد به او بگوید: خواهان تداوم رابطه با تو نیستم و می‌خواهم که این تنش ادامه یابد.

کار به جایی رسید که پیامبر خدا از کسانی که عذرپذیر نیستند، برائت جست. فرمود: «مَن أتاهُ أخوهُ مُتَنصِّلاً فَلْیقبَلْ ذلک مِنهُ، مُحِقّا کانَ أو مُبطِلاً، فإن لَم یفعَلْ لَم یرِدْ عَلَی الحَوضَ؛ هر کس برادرش به عذرخواهی نزد او آید، باید عذرش را بپذیرد، خواه عذرش موجّه باشد یا نا موجّه که اگر نپذیرد کنار حوض [کوثر] بر من وارد نشود.»

امام زین العابدین(ع) نیز در دعای خود از خداوند عذر می‌خواهد که کسی برای عذرخواهی نزد او آمده است ولی او عذرش نپذیرفته است. می‌فرماید: «اللَّهُمَّ إِنِّي أَعْتَذِرُ إِلَيْكَ ... مِنْ مُسِي‌ءٍ اعْتَذَرَ إِلَيَّ فَلَمْ أَعْذِرْهُ؛ بار خدايا! به درگاهت پوزش مى‌خواهم ... از این که خطاکاری از من پوزش خواسته و من پوزشش را نپذيرفته‌ام.»

البته این حرف‌ها به این معنا نیست که خطا را توجیه کنیم. بلکه برعکس، از مؤمن می‌خواهیم که نه خطا کند و نه عذرخواهی. ولی نباید از این واقعیت غافل شویم که انسان ممکن است خطا کند. از این رو از او می‌خواهیم اگر مرتکب خطا شد، نباید بازگشت از خطا را زیاد به تأخیر بیندازد. بلکه باید به سرعت عذرخواهی کند.

 

شجاعت عذرخواهی

عزیزان! زندگی به کسانی نیاز دارد که شجاعانه بایستند و که اگر خطا کردند، بگویند خطا کردیم و اشتباه خود را اصلاح کنند. زندگی با این افراد ساخته می‌شود. اینان هستند که در توسعه عرصه مدارا و محبت در زندگی سهیم هستند. نه آن کسانی که به خودشان تعصب دارند و بر خطاهایشان اصرار می‌ورزند.

از خداوند می‌خواهیم ما را از کسانی قرار دهد که اگر بدی کردیم، طلب بخشش می‌کنیم و اگر از ما عذرخواهی کردند، عذرپذیر هستیم؛ چون خداوند به عذرپذیران و مدارا کنندگان رحمت می‌کند: «يَغْفِرُ اللهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ».

 

خطبه دوم:

بسم الله الرحمن الرحیم

ای بندگان خدا! خودم و شما را به این فرمایش الهی توصیه می‌کنم: «لَتُسْأَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ». خداوند سبحانه و تعالی در این آیه اشاره می‌دارد که وقتی انسان در برابر خداوند بایستد، از او درباره همه نعمت‌هایی که به او داده شده است، سؤال خواهد شد.

اولین چیزی که از او سؤال خواهد شد این است که با سلامتی خود چه کرده است؟ از آن صیانت کرده یا به آن ضرر وارد کرده است؟ آیا از سلامتی خود حفاظت به عمل آورده است و به وظایف خود در این باره عمل کرده است یا نه؟

چون در نظر خداوند انسان اجازه ندارد که نسبت به سلامتی خود بی‌توجه باشد، یا هر طوری خواست با بدن خود رفتار کند و هر چیزی را بخورد و بیاشامد، هر لذتی را ببرد، هر جایی خواست برود، حتی اگر به ضرر سلامتی باشد. وقتی دچار بیماری شد، درمان کافی نکند؛ زیرا در روز قیامت دربار این کوتاهی از او سؤال خواهد شد. همان طور که وقتی به سلامتی دیگران آسیب بزند وزندگی‌شان را در معرض تهدید قرار دهد، محکوم خواهد شد.

وقتی انسان به این آگاهی رسید، طبیعی است برای مقابله با بار بیماری و چالش‌های آن و انجام مسئولیت‌هایی که به دوش دارد، قوی‌تر و تواناتر خواهد شد.

 

آیا اقدامات فایده داشته است؟

از بیماری کرونا آغاز می‌کنیم که لبنان شاهد گسترش فزاینده آن است که بعد از رسیدن تعداد مبتلایان به پنج هزار نفر، خبر از فاجعه‌ای در عرصه سلامت می‌دهد. به نحوی که آگاهان اجماع دارند که این بیماری از کنترل خارج شده یا نزدیک است خارج شود. به همین دلیل لازم شد که دولت تعطیلی عمومی سه هفته‌ای را به مرحله اجرا درآورد.

در برابر این واقعیت ما بر اهمیت رعایت اقدامات مرتبط با مهار این بیماری و جلوگیری از پیامدهای خطرناک آن برای شهروندان و کارکنان حوزه سلامت تأکید می‌کنیم.

ولی نگرانی ما این است که به خاطر کثرت استثنائاتی که در این تعطیلی لحاظ شده است، این اقدامات اهداف مورد نظر را برآورده نکند؛ چون با توجه به شرایط دشوار اقتصادی که لبنان از آنجا رنج می‌برد و دولت نیز نمی‌تواند مساعدت مادی لازم را برای لبنانی‌ها تأمین کند تا آنان بتوانند مانند بقیه دنیا سنگینی بار تعطیلی را تحمل کنند، لبنانی‌ها قادر نیستند که برای مدت زمان طولانی این بار را تحمل کنند.

از این رو تأکید می‌کنیم ضرورت دارد برای هر نوع شکافی که ممکن است به عدم پایبندی به این تصمیم منجر گردد، پیش از پیش چاره اندیشی شود و در اجرای آن سخت‌گیری صورت گیرد. همین طور بار دیگر از شهروندان می‌خواهیم که به صورت کامل به این اقدامات پایبند باشند.

چون متأسفانه هستند کسانی که هنوز به این بیماری بی‌توجه هستند و از تجربه تلخ کسانی که به این بیماری دچار شده‌اند، عبرت نمی‌گیرند. در حالی که این بیماری ممکن است عزیزان و اطرافیان او را مبتلا کند و به پشیمانی او بینجامد ولی پشیمانی سودی نداشته باشد.

 

بی‌ارزش شدن مداوم پول

در همین زمان فروپاشی اقتصادی و مالی ادامه دارد و در نبود اقداماتی که باعث شود کشور از آثار و پیامدهای این قضیه روی وضعیت معیشتی و توانایی شهروندان در خرید و تأمین نیازهای اساسی‌شان رهایی یابد، بی‌ارزش شدن لیره لبنانی در برابر دلار ادامه دارد.

اما جامعه سیاسی کشور در وضعیت سابق است و تمام این چیزها را انکار می‌کند و با خونسردی کامل با قضیه تشکیل دولت برخورد می‌کند. به نظر می‌رسد قضیه تشکیل دولت به طاق نسیان سپرده شده است؛ چرا شاهد دیدارها و نشست‌های مفید برای رسیدن به راه‌های عملی برای تشکیل دولتی که بتواند این کشور را نجات دهد، نیستیم. چرا که قضیه تشکیل دولت همچنان اسیر بازی گزیدن انگشتان جریان‌های سیاسی مأمور تشکیل دولت یا منتظر نشستن برای سرابی است که نه در آینده نزدیک و نه در آینده دور از خارج نخواهد آمد. چون برای همه روشن‌شده است که لبنان حداقل در این برهه طبق دستور خارجی‌ها عمل نخواهد کرد و انتظار نیز دستاوردی جز افزایش مشکلات این کشور نخواهد داشت و لبنانی‌ها باید با سرانگشتان خودشان خارها را درآورند.

 

مجادلات بی‌نتیجه

در همین زمان مجادلات داخلی علنی شده‌اند. مجادلاتی که غیر از تشدید شکاف‌های داخلی و تضعیف قدرت لبنان در مقابله با چالش‌ها نتیجه‌ای در بر نخواهد داشت. آن هم در شرایطی که لبنان بیش از هر زمان دیگری به تجمیع عناصر قدرت و بازدارندگی خود نیاز دارد.

می‌رسیم به تحقیق پیرامون انفجار بندر که لبنانی‌ها منتظر آن هستند. چرا که به نظر می‌رسد این قضیه نیز اسیر نزاع‌های سیاسی قضایی شده است. این امر چیز تازه‌ای در لبنان نیست. چون چند دهه است که تداخل میان سیاست و قضا در لبنان ادامه دارد و یکی از عواملی است که باعث شده است کشور به این درجه از بدحالی و عقب‌ماندگی برسد.

 

آشتی یا جنگ؟

به موضوع انسداد جاری در منطقه و کوبیدن بر طبل جنگ می‌رسیم که صلح و ثبات منطقه را تهدید می‌کند. معتقدیم با توجه به آثار و پیامدهای این وضعیت، جامعه اسلامی و عربی به وحدت داخلی و همکاری شدیداً نیاز دارد.

در اینجا از هرگونه آشتی میان دولت‌ها که در نشست اخیر سران کشورهای خلیج [فارس] اتفاق افتاد استقبال می‌کنیم. ولی می‌خواهیم که دامنه این آشتی وسیع‌تر باشد و مصالح تمام کشورهای عربی و اسلامی را در نظر بگیرد و آن گونه که در بیانیه آن دیده می‌شود باعث تشدید شکاف‌ها میان آن‌ها نشود. در بیانیه این نشست ایران به عنوان خطر مطرح شده است. در حالی که خطر اساسی دشمن صهیونیستی است و نه دیگران.

 

آمریکا تکان خورد

در خاتمه باید به چنددستگی‌های اخیر آمریکا اشاره داشته باشیم که نشانه‌ای از نقاط ضعف این جامعه است. معتقدیم که این واقعیت نه تنها روی داخل آمریکا بلکه روی خارج آن نیز بازتاب خواهد داشت.