خطبه جمعه، 13 فروردین ماه 1400

مطالب مهم خطبه اول: به سوی توبه بشتابید / اهمیت عذرخواهی / عذرخواهی، ضعف نیست / پذیرش عذرخواهی / ارزشی که باید تقویت شود.

مطالب مهم خطبه دوم: لبنان در وضعیت نامعلوم! / نبردی که باید ادامه یابد / روز زمین / عید را تبریک می‌گوییم.

 

بسم الله الرحمن الرحیم

۲۰ شعبان 1442 ق برابر با ۱۳ فروردین ۱۴۰۰ ش و 02/04/2021 م

فضیلت عذرخواهی از اشتباه

 

مطالب مهم خطبه اول: به سوی توبه بشتابید / اهمیت عذرخواهی / عذرخواهی، ضعف نیست / پذیرش عذرخواهی / ارزشی که باید تقویت شود.

مطالب مهم خطبه دوم: لبنان در وضعیت نامعلوم! / نبردی که باید ادامه یابد / روز زمین / عید را تبریک می‌گوییم.

 

خطبه دینی:

خداوند عزوجل و تعالی فرموده است: «وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ * الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ * وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ» [آل عمران: 133 ـ 135] صدق الله العظيم.

این آیه از مردم می‌خواهد به سوی بخشش پروردگارشان و بهشتی كه خداوند برای پرهیزگاران آماده كرده است، بشتابند. ویژگی‌های این افراد نشان دهنده این است که آن‌ها در سختی و آسانی انفاق می‌کنند و وقتی کسی به آن‌ها بدی می‌کند، خشم خود را فرومی‌خورند و بدی را با خوبی پاسخ می‌دهند.

 

به سوی توبه بشتابید

در این آیه به فضیلتی اشاره شده است که باید در آن تأمل کنیم و آن فضیلت این است که وقتی اشتباه می‌کنند، به سرعت از خدایشان عذرخواهی می‌کنند و به سوی او توبه می‌کنند: «وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُواْ فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُواْ أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُواْ اللهَ فَاسْتَغْفَرُواْ لِذُنُوبِهِمْ وَمَن يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللهُ وَلَمْ يُصِرُّواْ عَلَى مَا فَعَلُواْ وَهُمْ يَعْلَمُونَ».

این همان کاری است که خداوند، انسان را به انجام آن تشویق کرده و فرموده است: «وَتُوبُوا إِلَى اللهِ جَمِيعاً» [النّور: 31]. از رسول خدا(ص) نقل شده است: «لَيسَ شَيءٌ اَحبُّ اِلَي اللهِ مِن مُؤْمِنٍ تائِبٍ أَو مؤْمِنَةٍ تائِبَةٍ؛ چیزی در نزد خدا محبوب‌تر از یک مرد یا یک زن توبه‌ کننده نیست.»، «الَلّهُ أفْرَحُ بتَوبةِ عبدِهِ مِن العَقيمِ الوالِدِ، ومِن الضّـالِّ الواجِدِ، ومِن الظّمآنِ الوارِدِ؛ هر آينه شادى خداوند از توبه بنده خود بيشتر است تا شادى نازايى كه بچه می‌آورد و گم کرده‌ای كه گمشده خود را می‌یابد و تشنه‌ای كه به آب می‌رسد.» خداوند به انسان وعده داده است که اگر توبه کند، هرچه نسبت به او کوتاهی کرده باشد و گناهانش هر قدر باشد، او را می‌بخشد. فرموده است: «قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللهِ إِنَّ اللهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً» [الزّمر: 53].

و موضوع عذرخواهی را همان‌طور که خدا در رابطه با خود آن را خواسته است، می‌خواهد که در روابط مردم با یکدیگر نیز اتفاق بیفتد.

 

اهمیت عذرخواهی

بنابراین خداوند متعال از انسان خواسته است اگر مرتکب اشتباه شد یا کوتاهی کرد و یا در حق دیگران بدی نمود، خواه آن دیگری پسر باشد یا دختر، شوهر، زن یا همکار در محل کار یا تحصیل، صرف نظر از موقعیت و سن او، حتی اگر از نظر موقعیت یا شغل پایین باشد، باید از کسی که در حق او خطایی مرتکب شده، عذرخواهی کند و هیچ چیز نباید مانع عذرخواهی او شود؛ زیرا خدا به کسانی که دیگران را آزرده‌اند بیم داده است تا زمانی که از کسانی که آن‌ها را آزرده یا از حقوق آن‌ها غفلت کرده است، عذرخواهی نکند توبه او را نمی‌پذیرد و میزان تأثیر مثبت عذرخواهی را پنهان نمی‌کند.

چون عذرخواهی خشم کسی را که آزرده شده است، خنثی، تنش او را مهار، قلب او را خنک و عزت او را احیا می‌کند، موانع ناشی از اهانت را برطرف می‌کند و عوارض ناشی از اشتباه را برطرف می‌کند و این مسیری است که به وسیله آن رضایت خدا حاصل می‌شود که پذیرش توبه خطاکار با عذرخواهی پیوند زده است: «إِنَّ اللهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِين» [البقرة: 222].

بنابراین در حدیث آمده است: «أعقل الناس أعذرهم للنّاس؛ عاقل‌ترین مردم، عذرخواه ترین آن‌ها از مردم است.» چرا؟ زیرا فرد عاقل مشتاق پایان دادن به تنشی است که ممکن است در اثر این اشتباه روی داده باشد؛ بنابراین عدم پذیرش عذرخواهی به معنای بستن در به روی کسی است که برای عذرخواهی آمده است و می‌خواهد به پیامدهای ناشی از اشتباه خود پایان دهد. می‌خواهد به او بگوید که من نمی‌خواهم به رابطه با شما ادامه دهم و می‌خواهم این تنش همچنان باقی بماند.

 

عذرخواهی، ضعف نیست

اسلام این ذهنیت را که عذرخواهی را نشانه تسلیم، ضعف یا شکست می‌داند، رد می‌کند؛ به ویژه اگر عذرخواهی از افرادی صورت گیرد که از نظر سن یا موقعیت و جایگاه پایین‌تر باشد که در واقعیت اجتماعی خود نیز آن را می‌بینیم.

بنابراین می‌بینیم که مادر به دخترش توصیه می‌کند، اگر اشتباه کردی، از شوهرت عذرخواهی نکن تا شوهرت قیافه نگیرد. پدر نیز به پسرش توصیه می‌کند که از همسرش عذرخواهی نکند؛ زیرا او "مرد خانه" است و مدیر نیز در صورت اشتباه از کارمند خود عذرخواهی نمی‌کند؛ زیرا معتقد است با این کار موقعیت او در معرض تهدید قرار می‌گیرد و معلم نیز در صورت اشتباه از شاگرد خود عذرخواهی نمی‌کند؛ زیرا عقیده دارد این امر شأن او را به عنوان معلم پایین می‌آورد و خانم خانه نیز از خدمتکار خود عذرخواهی نمی‌کند؛ زیرا باور دارد این امر باعث پررویی وی می‌شود و پزشک نیز در صورت خطا در حق بیمار، از وی عذرخواهی نمی‌کند و این کار را برای موقعیت شغلی و شهرت خود مضر می‌داند و عالم دینی نیز اگر در نظر یا موضع خود اشتباه کرد، آمادگی عذرخواهی ندارد، مبادا که به موقعیت دینی او خللی وارد شود.

این رویکرد را در میان کسانی که مناصب عمومی، سیاسی، اقتصادی و امنیتی را در اختیار دارند و مرتکب خطا و جرمی می‌شوند، اما حاضر نیستند از کسانی عذرخواهی کنند که به حال و آینده‌شان آسیب زده‌اند، زندگی‌شان را در معرض تهدید قرار داده و زندگیشان را با آتش خود تباه کرده‌اند؛ زیرا آن‌ها خود را بزرگ‌تر از عذرخواهی می‌دانند. آن‌ها نه تنها عذرخواهی نمی‌کنند، بلکه اشتباهات و گناهان خود را توجیه می‌کنند.

اسلام عذرخواهی را نشانه قدرت و شجاعت می‌داند؛ زیرا قوی و شجاع کسی است که عذرخواهی می‌کند؛ زیرا هر کسی که این کار را انجام دهد، در واقع بر شیطان نفس خود و شیطانی که می‌خواهد در بین مردم تنش ایجاد شود که خداوند متعال می‌فرماید: «إِنَّ الشَّيْطَانَ يَنـزغُ بَيْنَهُمْ» [الإسراء: 53] پیروز شده است و خود را از مشکلات روز قیامت که مظلومان به ستمگران آویخته‌اند و به خدای سبحان عرض می‌کنند حق ما را از کسانی به ما بدی کرده‌اند یا در حق ما کوتاهی کرده‌اند، بگیر، در امان خواهد داشت.

 

پذیرش عذرخواهی

در این موضوع باقی می‌ماند که به روش عذرخواهی اشاره‌ کنیم. عذرخواهی باید با عاطفه و محبت همراه باشد که زخم ناشی از اشتباه را التیام بخشد و مسئولیت اشتباه را بپذیرد و تمایل خود را به اصلاح آن چه خراب شده است را نشان دهد؛ اما عذرخواهی به رغم اهمیت آن، ناقص می‌ماند و به هدف خود نمی‌رسد مگر این که با پذیرش عذرخواهی توسط کسی که از او عذر خواسته شده است، همراه باشد.

بنابراین احادیث به پذیرش عذرخواهی تشویق داشته‌اند و نسبت به پاسخ ندادن به آن هشدار داده‌اند.

در حدیث آمده است: «ان شَتَمَكَ رَجُلٌ عَن يَمينِكَ ثُمّ تَحَوَّلَ إلى يَسارِكَ واعتَذَرَ إلَيكَ فَاقبَلْ عُذرَهُ؛ اگر مردى از طرف راستت به تو ناسزا گفت و سپس به طرف چپت آمد و عذر خواست، عذرش را بپذير.» و از این کار دریغ نکن.

کار به جایی رسید که رسول خدا(ص) برائت خود را از کسانی که عذرخواهی را نمی‌پذیرند اعلام کند. فرمود: «مَن أتاهُ أخوهُ مُتَنصِّلاً فَلْیقبَلْ ذلک مِنهُ، مُحِقّا کانَ أو مُبطِلاً، فإن لَم یفعَلْ لَم یرِدْ عَلَی الحَوضَ؛ هر کس برادرش به عذرخواهی نزد او آید، باید عذرش را بپذیرد، خواه عذرش موجّه باشد یا نا موجّه که اگر نپذیرد کنار حوض [کوثر] بر من وارد نشود.»

و در حدیثی از امام علی(ع) آمده است: «أعظم الوزر، منع قبول العذر؛ بزرگ‌ترین گناه، جلوگیری از پذیرش عذر است.»

امام زین العابدین(ع) در دعایی از خداوند متعال عذرخواهی می‌کند، از این که گناهکاری برای عذرخواهی نزد او آمده است و عذرخواهی وی را نپذیرفته است. می‌فرماید: «اللّهمَّ إني أعتذر إليك من مسيءٍ اعتذر إليّ فلم أعذره؛ خدایا! از تو عذر می‌خواهم از این که گناهکاری نزد من عذرخواهی آمده است و من عذر او را نپذیرفته باشم.»

اما در مورد نتیجه، در حدیث آمده است: «اقبل أعذار النّاس تستمتع بإخائهم؛ عذرهای مردم را بپذیر تا از برادری‌شان بهره‌مند شوی.»

هدف ما از این سخنان این نیست که اشتباهات را توجیه یا تشویق کنیم، بلکه قضیه برعکس است. مؤمن همان‌طور که از او انتظار می‌رود، نه باید بدی کند و نه عذرخواهی نماید. در حدیثی از امام صادق(ع) آمده است: «لا ينبغي للمؤمن أن يذلّ نفسه؛ مؤمن نباید خودش را تحقیر کند.» اما از او می‌خواهیم که اگر اشتباه کرد، مدت زیادی نباید طول بکشد تا از اشتباه خود عقب‌نشینی کند، بلکه برای عذرخواهی عجله کند.

 

ارزشی که باید تقویت شود

عزیزان! زندگی به چنین افرادی نیاز دارد که اگر خطا کردند، جسورانه بایستند و بگویند خطا کرده‌ایم و آنچه را که از آن‌ها سر زده است، اصلاح کنند.

با آن‌هاست که زندگی ساخته می‌شود و آن‌ها به گسترش عرصه‌های تسامح و مدارا کمک می‌کنند، نه کسانی که نسبت به خودشان تعصب دارند و بر اشتباهات خود پافشاری کرده یا آن‌ها را توجیه می‌کنند.

پس ما باید ارزش عذرخواهی را در جامعه خود تقویت کنیم و باید فرزندان خود را از همان کودکی بر اساس آن تربیت کنیم. باید به آن‌ها یاد دهیم که اگر در تعامل با آن‌ها اشتباه کردیم از آن‌ها عذرخواهی می‌کنیم؛ در این صورت عذرخواهی به یک فرهنگ تبدیل می‌شود که بدون تردید یا احساس ضعف و حقارت به آن عمل می‌کنیم.

از خدا می‌خواهیم ما را از کسانی قرار دهد که اگر بدی کردند، طلب بخشش می‌کنند و اگر اشتباهی مرتکب شدند، عذرخواهی می‌کنند و اگر کسی در مورد ما خطایی مرتکب شد و عذرخواهی کرد، عذرش را می‌پذیریم.

 

خطبه سیاسی:

بسم الله الرحمن الرحیم

ای بندگان خدا! شما و خود را توصیه می‌کنم که به وصیت امیرالمؤمنین(ع) عمل کنیم که فرموده است: «أَلاَ وَإِنَّكُمْ في أَيَّامِ أَمَل مِنْ وَرَائِهِ أَجَلٌ، ‏فَمَنْ عَمِلَ في أَيَّامِ أَمَلهِ قَبْلَ حُضُورِ أَجَلِهِ فَقَدْ نَفَعَهُ عَمَلُهُ، وَلَمْ يَضرُرْهُ أَجَلُهُ... أَلا وَإِنِّي لَمْ أَرَ كَالجَنَّةِ نَامَ طَالِبُهَا، ‏وَلاَ كَالنَّارِ نَامَ هَارِبُهَا، أَلا وَإنَّهُ مَنْ لاَ يَنْفَعُهُ الحقُّ يَضْرُرهُ البَاطِلُ، وَمَنْ لا يستقم بِهِ الهُدَى يَجُرُّ بِهِ الضَّلاَلُ إِلَى الرَّدَىْ، ‏أَلاَ وَإِنَّكُمْ قَد أُمِرْتُمْ بِالظَّعْنِ، وَدُلِلْتُمْ عَلى الزَّاد، وَإِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخافُ عَلَيْكُمُ: اتِّبَاعُ الهَوَى، وَطُولُ الاْمَلِ، ‏تَزَوَّدُوا فِي الدُّنْيَا مِنَ الدُّنْيَا مَا تَحُوزُونَ بِهِ أَنْفُسَكُمْ غَداً؛ آگاه باشید كه شما در روزگار آرزو هستيد كه به دنبالش مرگ است. كسى كه در ايام آرزو قبل از آنكه مرگش فرارسد عمل كند عملش سودمند است و مرگش به او زيان نرساند و آن كه در روزگار آرزويش پيش از رسيدن مرگش تقصير كند محصول كارش خسارت است و مرگش براى او زيان دارد. آگاه باشيد كه به وقت خوشى چنان عمل كنيد كه وقت ترس عمل مى‏كنيد. بدانيد كه مانند بهشت كه خواهانش خواب باشد نديدم و همچون عذاب كه گريزان از آن در غفلت باشد سراغ ندارم. هشيار باشيد كسى كه حق سودش ندهد باطل او را ضرر زند و آن را كه هدايت مستقيم ننمايد گمراهى او را به هلاكت كشاند. بدانيد شما به كوچ از دنيا امر شده و بر تهيه توشه دلالت شده‏ايد. ترسناک‌ترین چيزى كه از آن بر شما مى‏ترسم پيروى هوا و آرزوى دراز است. پس در اين دنيا از دنيا توشه‏اى برگيريد كه در آخرت خود را از عذاب محافظت كنيد.»

عزیزان! دنیا فرصت ماست تا از آن برای در امان ماندن در آخرت توشه برداریم؛ بنابراین نباید این فرصت را از دست بدهیم تا آگاه‌تر، مسئولیت‌پذیرتر و تواناتر به مصاف چالش‌ها برویم.

 

لبنان در وضعیت نامعلوم!

از لبنان آغاز می‌کنیم که هفته گذشته به خاطر جلوگیری از فروپاشی کشور و از ترس سقوط لبنان در هرج و مرج که همگی از پیامدهای داخلی و خارجی آن می‌ترسند، شاهد یک حرکت عربی، بین المللی و داخلی در قضیه تشکیل دولت بود؛ چون مشخص شد که تشکیل دولت تنها راه جلوگیری از سقوط و جلوگیری از هرج و مرج است.

اما به رغم این حرکات تا فشارهای تهدید آمیز برای مانع تراشان در سر راه تشکیل دولت و طرح سازش و تفاهم که توسط برخی از رهبران کشور مطرح گردید، تشکیل دولت هنوز هم اسیر و درگیر کسانی است کار تشکیل دولت به دست آن‌هاست. هیچ یک از آن‌ها نمی‌خواهند به گروه مقابل امتیاز بدهند. چیزی که لبنانی‌ها نیز دلیل آن را نمی‌داند. آیا دلیل آن تعداد یا یک سوم معطل است یا عدم تمایل نامزد نخست وزیر یا منتظر ماندن برای دستورات خارجی یا همه این‌ها؟ اگر این امر ادامه یابد، زمان تشکیل دولت طولانی خواهد شد و کشور دچار خلائی خواهد شد که عواقب ناگواری برای ملت و شهروند دارد.

در مقابل همه این‌ها، مجدداً از همه کسانی که همچنان مانع تشکیل دولت هستند، می‌خواهیم به خوبی نسبت به عواقب مواضع خود بر اهداف مورد نظرشان در سطح مقام و موقعیت، طوایف یا آینده سیاسی‌شان آگاه باشند؛ چون این کار راه خوبی برای بهبود وضعیت آن‌ها نیست و همچنین چیزی نیست که طوایفشان را حفظ کند و یا برای آن‌ها آینده سیاسی یا نفوذ فراهم کند.

زیرا لبنانی‌ها به کسانی که با معیشت، دارو، آینده خود و فرزندانشان بازی می‌کنند، رحم نخواهند کرد و کسانی را که چنین کاری ‌کنند، بر دوش خود بالا نخواهند برد. حقوق طوایف این کشور با لجبازی یا غلبه یا ایجاد درگیری درون طایفه‌ای یا با طوایف دیگر حفظ نمی‌شود بلکه با تعادل و همبستگی حقوق همه حفظ می‌شود.

از این رو به همه عرض می‌کنیم: به خاطر ترحم به خود، طوایف و آینده‌تان، با همدیگر ارتباط برقرار کنید، همدیگر را درک کنید و به خاطر وطن در حال فروپاشی به همدیگر امتیاز بدهید و به لبنانی‌ها نشان دهید که علاقه‌مند این کشور و مردم آن هستید.

در مسئله تشکیل دولت روشن شد که هیچ کس قادر به حذف دیگری یا وادار کردن آن‌ها به ترک موقعیت فعلی‌شان یا به دست گرفتن اختیار تشکیل دولت به تنهایی نیست.

بنابراین به زمان از دست رفته کشور و مردم بیندیشید که این امر بر اقتصاد، امنیت، سیاست و سیمای خارجی آن تأثیر منفی می‌گذارد.

اگر افرادی که در مقام و مسئولیت هستند به مسئولیت خود در نجات این کشور عمل نکنند، خارجی‌ها قادر به انجام کاری برای شما نیستند.

 

نبردی که باید ادامه یابد

در این زمان، کشور همچنان در معرض بازیگران با دلار و افزایش قیمت مواد غذایی و سوخت قرار دارد، در حالی که مسئولان برق بشارت خاموشی پس از سهمیه‌بندی سفت و سخت می‌دهند و بانک مرکزی لبنان از ناتوانی خود در ادامه حمایت از مواد غذایی، داروها و سوخت برای بیشتر از دو ماه دیگر خبر می‌دهند. آن هم با وجود تمام پیامدهایی که این امر روی قیمت‌ها دارد و درخواست لبنانی برای مهاجرت به خارج از کشور در حال افزایش است، به ویژه کسانی که تخصص پزشکی، مهندسی و حرفه‌ای دارند.

در حالی که فساد همچنان تر و خشک کشور را می‌سوزاند و اگر هر از چند گاهی تصمیماتی از سوی مجلس برای مبارزه با آن صادر می‌شود و آخرین آن قانون بازگرداندن اموال به غارت رفته است، به رغم اهمیت آن، این قوانین جوهر روی کاغذ باقی می‌مانند؛ زیرا فاقد سازوکارهای اجرایی هستند؛ بنابراین کسانی که تصمیم گیر هستند هیچ گامی برنمی‌دارند که باعث محکومیت یا محروم شدنشان از امتیازاتی که قدرت کنترل تصمیمات مردم و کشور را برای آن‌ها فراهم می‌کند، بشود.

بنابراین لبنانی‌ها چاره‌ای ندارند جز اینکه به نبرد خود علیه فساد و حیف و میل و تلاش برای بازگرداندن پول‌های به غارت رفته و سپرده‌های خود در بانک‌ها ادامه دهند و بدون توجه به هویت طایفه‌ای، مذهبی و منصبی فاسدان، صدای اعتراض خود را در برابر آن‌ها بلند کنند.

در عرصه داخلی کشور، بار دیگر خواستار بازگشت به گفتگو و فاصله گرفتن از مجادلات در تریبون‌های سیاسی و دینی در مسائل مرتبط با امنیت و قدرت کشور می‌شویم؛ زیرا این کار قدرت بازدارندگی کشور را تضعیف می‌کند، آن هم در زمانی که ما به حفظ مواضع قدرت خود سخت نیاز داریم که کارآمدی‌شان را در مبارزه با تروریسمی که کشور را تهدید می‌کند و دشمن صهیونیستی که دست از تجاوزگری‌ها و آمادگی خود برنمی‌دارد، نشان دادند.

 

روز زمین

در عرصه‌ای دیگر، ما در روز زمین قرار داریم که متأسفانه امسال به جز صداهایی که در داخل فلسطین بلند شد، در جهان عرب و اسلام هیچ اشاره‌ای به آن نشد. در این روز به مردم فلسطین که به صورت خستگی‌ناپذیر برای جلوگیری از یهودی‌سازی و بلعیده شدن سرزمین خود تلاش می‌کنند، تبریک می‌گوییم و از آن‌ها می‌خواهیم که این راه را ادامه دهند و وحدت خود را در برابر کسانی تقویت کنند که برای متفرق کردن گروه‌ها و ناامیدی فلسطینیان تلاش می‌کنند.

از ملل عربی و اسلامی می‌خواهیم که آرمان فلسطین را در ذهن خود زنده نگه دارند تا این مسئله گم نشود و در حاشیه مسائل دیگر قرار نگیرد؛ زیرا اگر آرمان فلسطین سقوط کند، دنیای عرب و جهان اسلام دیگر قدرت، وزن، امنیت و ثبات نخواهد داشت.

 

عید را تبریک می‌گوییم

در آخر، به برادران مسیحی خود این عید را تبریک می‌گوییم. امیدواریم که این عید راه نجات از این وضعیت ناگوار را برای لبنان و امید لبنانی‌ها به آینده‌ای بهتر را به همراه بیاورد.